W Nysie, mieście które przez wieki nosiło miano „Śląskiego Rzymu”, góruje nad zabudową monumentalna świątynia – Bazylika św. Jakuba i św. Agnieszki. To największy kościół w mieście, gotycki kolos z różowej cegły i szarego piaskowca, który mieszkańcy od zawsze nazywają po prostu katedrą. I trudno się dziwić – we wnętrzu spoczywają biskupi wrocławscy, a rozmiary robią wrażenie nawet z daleka.
Miejsce to opowiada historię tysiąca lat. Od pogańskiej świątyni, przez drewniany kościółek z roku 1000, aż po dzisiejszą gotycką bryłę.
- imponująca gotycka architektura
- bogata historia sięgająca 1000 roku
- największy zbiór nagrobków biskupów na Śląsku
- smukły dach uznawany za jeden z najstromszych
- piękne kaplice z różnorodnymi dziełami sztuki
Historia zapisana w kamieniu i cegle
Legenda mówi, że około roku 1000 bogaty mieszkaniec Nysy – Jakub – wraz z żoną Agnieszką wznieśli tu pierwszy drewniany kościół. Stąd wzięli się patroni świątyni. Pierwsza murowana budowla romańska pojawiła się w 1198 roku za sprawą biskupa Jarosława Piasta. Nie przetrwała długo – Tatarzy zniszczyli ją w 1241 roku podczas najazdu. W podziemiach bazyliki można dziś zobaczyć fragmenty fundamentów tej romańskiej świątyni, odkryte po powodzi w 1938 roku. Zajmowała zaledwie jedną trzecią powierzchni obecnego kościoła.
Kolejne wieki to pasmo zniszczeń i odbudów. Pożary, wojny między książętami śląskimi, najazdy – kościół cierpliwie to wszystko znosił i powstawał na nowo. Pod koniec XIV wieku był już w tak fatalnym stanie, że groził zawaleniem. Wtedy podjęto decyzję o budowie zupełnie nowej świątyni.
Obecny kościół powstał w latach 1401-1430 pod kierunkiem Piotra z Ząbkowic, jednego z najwybitniejszych budowniczych tamtych czasów. Sfinansował go biskup Wacław Legnicki – jego płytę nagrobną przeniesiono później z kolegiaty w Otmuchowie i można ją zobaczyć przy drzwiach zakrystyjnych. To właśnie ta gotycka budowla przetrwała do dziś, choć II wojna światowa zostawiła na niej bolesne ślady. W marcu 1945 roku pocisk artyleryjski spowodował pożar dachu. Odbudowę zakończono w latach 50., a w 1959 roku kościół konsekrował kardynał Stefan Wyszyński.
Dach bazyliki o powierzchni 4 tysięcy metrów kwadratowych uważany jest za jeden z najbardziej stromych w Europie o tak dużych rozmiarach. To on nadaje świątyni charakterystyczną smukłą sylwetkę widoczną z daleka.
Co zobaczyć we wnętrzu bazyliki
Wchodząc do środka, od razu rzuca się w oczy przestronność wnętrza. Bazylika to tzw. hala obejściowa – dziewięć przęseł, trzy nawy o równej wysokości wynoszącej 27 metrów. Sklepienia krzyżowo-żebrowe wspierają się na smukłych filarach, a w nawach bocznych można dostrzec zworniki w kształcie ludzkich głów.
Największą wartość stanowią nagrobki ośmiu biskupów wrocławskich pochowanych w bazylice. To największy tego typu zbiór na Śląsku po katedrze wrocławskiej. Wśród nich znajdują się monumentalne płyty nagrobne Jakuba Salzy, Baltazara Promnitza czy Martina von Gerstmanna. Każdy nagrobek to dzieło sztuki kamieniarskiej z innej epoki.
Wzdłuż naw ciągną się kaplice boczne – szesnaście gotyckich i dwie barokowe. Szczególnie wyróżnia się północna Kaplica Trójcy Świętej z przełomu XVII i XVIII wieku. Jej kopułę zdobią sztukaterie i polichromie autorstwa Feliksa Antoniego Schefflera z 1753 roku, a rokokowy ołtarz wykonano z marmuru przeworzeńskiego.
Na ścianach wiszą obrazy uznanych mistrzów. Jest tu dzieło Hansa Dürera „Matka Boska i Czternastu Wspomożycieli” oraz praca Michaela Willmanna przedstawiająca obdarcie ze skóry św. Bartłomieja. Charakterystycznym elementem wystroju są witraże profesora Adama Stalony-Dobrzańskiego z krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych.
W ambicie – obejściu wokół prezbiterium – można zobaczyć cykl scen biblijnych zwany Biblia Pauperum, namalowany przez Karola Dankwarta, nadwornego malarza biskupów wrocławskich i króla Jana III Sobieskiego.
Skarbiec św. Jakuba w dzwonnicy
Obok bazyliki stoi osobna dzwonnica – 45-metrowa, czterokondygnacyjna wieża zbudowana na wzór włoskich kampanili. Nigdy jej nie ukończono – w pierwotnych planach miała mierzyć około 100 metrów wysokości. We wnętrzach dzwonnicy urządzono Skarbiec św. Jakuba.
Na trzech piętrach galerii, w specjalnych gablotach, prezentowane są dzieła sztuki złotniczej: kielichy mszalne, cyboria, lichtarze i inne przedmioty liturgiczne gromadzone przez wieki. Zwiedzanie skarbca wymaga wcześniejszego umówienia się w kancelarii parafialnej lub u księdza proboszcza.
Na szczycie dzwonnicy znajduje się taras widokowy, z którego rozpościera się panorama całego miasta, Jeziora Nyskiego oraz pobliskich Gór Opawskich i Jeseników. To doskonały punkt obserwacyjny dla fotografów i miłośników widoków.
Bazylika jest ważnym punktem na szlaku św. Jakuba prowadzącym przez Polskę do Santiago de Compostela. Corocznie odbywa się tu Jarmark Jakubowy nawiązujący do średniowiecznych tradycji pielgrzymkowych.
Tytuły i wyróżnienia
W 2009 roku, w uroczystość św. Jakuba Starszego Apostoła, papież Benedykt XVI nadał kościołowi tytuł bazyliki mniejszej. To honorowe wyróżnienie podkreślające szczególne znaczenie świątyni. W województwie opolskim taki sam tytuł otrzymało wcześniej tylko sanktuarium na Górze św. Anny. Znakiem nyskiej bazyliki jest odlany z brązu herb papieski umieszczony nad głównym wejściem.
Dwa lata później, w 2011 roku, Prezydent RP rozporządzeniem wpisał bazylikę na listę pomników historii. To najwyższa forma ochrony zabytków w Polsce, przyznawana tylko obiektom o wyjątkowej wartości dla dziedzictwa narodowego.
Dla kogo to miejsce
Bazylika przyciąga różne grupy odwiedzających. Miłośnicy architektury docenią gotycką konstrukcję i detale architektoniczne – uskokowe przypory, ostrołukowe okna z maswerkami, sklepienia różnych typów. Pasjonaci sztuki znajdą tu obrazy, rzeźby i dzieła złotnicze z różnych epok.
Dla zainteresowanych historią to żywa lekcja tysiąca lat dziejów Śląska i Nysy. Pielgrzymi na szlaku św. Jakuba zatrzymują się tu jako w ważnym punkcie swojej drogi. Rodziny z dziećmi mogą wspólnie odkrywać tajemnice bazyliki, choć trzeba pamiętać, że to przede wszystkim czynny kościół, więc wymagana jest odpowiednia postawa.
Warto przeznaczyć na zwiedzanie minimum 45 minut, a jeśli planujecie wejście na dzwonnicę i spokojne obejrzenie wszystkich kaplic – nawet półtorej godziny.
Informacje praktyczne
Bazylika znajduje się przy Placu Katedralnym 7 w Nysie, tuż przy Rynku – nie sposób jej przeoczyć. Dojazd samochodem nie sprawia problemu, w okolicy są miejsca parkingowe. Jeśli przyjeżdżacie pociągiem, dworzec kolejowy jest oddalony o około 700 metrów, przystanek autobusowy o 800 metrów.
Godziny otwarcia: codziennie od 5:00 do 19:30. Nie zwiedzajcie świątyni podczas nabożeństw – to przede wszystkim czynny kościół.
Msze święte: od poniedziałku do soboty o 6:15, 8:15 i 18:30, w niedziele o 8:00, 10:00, 12:00 i 18:30.
Wstęp: do bazyliki wolny. Zwiedzanie Skarbca św. Jakuba w dzwonnicy wymaga wcześniejszego kontaktu z kancelarią parafialną (tel. 77 433 25 05). Istnieje możliwość wypożyczenia audioprzewodników – również po wcześniejszym umówieniu.
Spowiedź: codziennie od 8:00 do 8:15 oraz od 18:00 do 18:30.
Adoracja Najświętszego Sakramentu: w środy od 8:45 do 18:00.
Więcej informacji znajdziecie na stronie www.bazylika-nysa.pl lub pod adresem mailowym [email protected].